บอตสวานา (Botswana)

บอตสวานาเป็นประเทศไม่มีทางออกทะเลกลางแอฟริกาตอนใต้ พื้นที่ราวสองในสามเป็นทะเลทรายกาลาฮารี (Kalahari) ซึ่งเป็นทุ่งหญ้าและพุ่มไม้บนดินทราย ไม่ใช่เนินทรายว่างเปล่าอย่างที่หลายคนนึกภาพ ทางตะวันตกเฉียงเหนือ แม่น้ำโอคาวังโก (Okavango) ไหลลงมาจากที่ราบสูงในแองโกลา แล้วแผ่เป็นช่องน้ำ ลากูน และเกาะนับไม่ถ้วนกลางทะเลทราย ก่อนระเหยหายไปโดยไม่ถึงทะเล

เมื่อได้เอกราชในปี 1966 บอตสวานาเป็นหนึ่งในประเทศที่ยากจนที่สุดในโลก ไม่นานหลังจากนั้นมีการค้นพบเพชร และรัฐบริหารรายได้อย่างรอบคอบ วันนี้บอตสวานาเป็นหนึ่งในประเทศที่มั่นคงทั้งการเมืองและเศรษฐกิจที่สุดในทวีป และเป็นประชาธิปไตยต่อเนื่องยาวนานที่สุดแห่งหนึ่งของแอฟริกา

นโยบายการท่องเที่ยวคือ "มูลค่าสูง ปริมาณต่ำ" (high value, low volume) พื้นที่ซาฟารีหลักแบ่งเป็นสัมปทานขนาดใหญ่ แต่ละแห่งมีแคมป์ไม่กี่แคมป์ แต่ละแคมป์รับแขกไม่กี่สิบคน การพบสัตว์ส่วนใหญ่จึงไม่มีรถคันอื่นรอบตัว และราคาก็อยู่ในกลุ่มสูงที่สุดของโลกตามไปด้วย

บอตสวานามีช้างมากที่สุดในแอฟริกา (มักอ้างว่าราวหนึ่งแสนสามหมื่นตัว [ตรวจสอบ ตัวเลขจากการสำรวจล่าสุด]) ส่วนใหญ่อยู่ทางเหนือรอบแม่น้ำโชเบและลินยันติ

สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโอคาวังโก (Okavango Delta)

สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโอคาวังโกเป็นสามเหลี่ยมปากแม่น้ำในแผ่นดิน (inland delta) ที่ใหญ่ที่สุดในโลกแห่งหนึ่ง ครอบคลุมพื้นที่หลายหมื่นตารางกิโลเมตรตามระดับน้ำ ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกของ UNESCO ในปี 2014 และเป็นรายการลำดับที่ 1,000 ในทะเบียนมรดกโลก

จังหวะน้ำของโอคาวังโก

น้ำในโอคาวังโกขึ้นลงสวนทางกับฤดูฝนของบอตสวานา ฝนตกในที่ราบสูงแองโกลาราวพฤศจิกายน–มีนาคม แต่น้ำต้องใช้เวลาหลายเดือนไหลลงมาอย่างช้า ๆ บนพื้นที่ที่ราบเรียบมาก น้ำท่วมจึงมาถึงสามเหลี่ยมปากแม่น้ำและขึ้นสูงสุดราวมิถุนายน–สิงหาคม ซึ่งตรงกับหน้าแล้งของบอตสวานา ในช่วงที่พื้นที่รอบนอกแห้งผาก สัตว์จากทั่วบริเวณจึงเดินเข้ามาหาน้ำในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ ทำให้หน้าแล้งเป็นช่วงที่ทั้งน้ำมากที่สุดและสัตว์หนาแน่นที่สุด

แคมป์น้ำกับแคมป์บก

นักเดินทางส่วนใหญ่แบ่งพักสองแคมป์ เพื่อได้ทั้งประสบการณ์ทางน้ำและการดูสัตว์ใหญ่

สิ่งที่ควรรู้จักในโอคาวังโก

• เรือมโคโร (Mokoro): เรือขุดแบบดั้งเดิมที่คนถ่อ (poler) ยืนถ่อด้วยไม้ยาวไปตามช่องน้ำใสที่มีบัวสาย กกปาปิรัส และกบกกตัวจิ๋วเกาะอยู่ตามต้นกก ระหว่างนั่งเรือแทบไม่มีเสียงอื่นนอกจากเสียงไม้ถ่อ น้ำ และนก ปัจจุบันเรือส่วนใหญ่ทำจากไฟเบอร์กลาสเพื่อลดการตัดต้นไม้ใหญ่
• เดินบนเกาะ: เรือมโคโรพาไปขึ้นเกาะ แล้วเดินกับไกด์ ได้เห็นรอยเท้าสัตว์ แมลง และพืชอย่างใกล้ชิด
• สัตว์ที่ปรับตัวกับน้ำ: แอนทีโลปเลชเวแดง (red lechwe) ที่วิ่งในน้ำตื้นได้เร็ว ซิทาทุงกา (sitatunga) แอนทีโลปที่มีกีบยาวสำหรับเดินบนพื้นกกลอยน้ำ และนกเค้าแมวจับปลาของเพล (Pel's fishing owl) ที่นักดูนกตามหา
• หมาป่าแอฟริกา: ทางเหนือของบอตสวานาเป็นหนึ่งในที่มั่นสำคัญของหมาป่าแอฟริกา
• บินชมจากเฮลิคอปเตอร์: เฮลิคอปเตอร์แบบถอดประตูออก ให้มองเห็นลวดลายของช่องน้ำ เกาะ และฝูงสัตว์ที่เดินลุยน้ำ ภาพที่ได้เป็นภาพจำของโอคาวังโก

การเดินทางเข้าออกเกือบทั้งหมดใช้เครื่องบินเล็กจากเมาน์หรือคาซาเน ควรพัก 3–6 คืน แบ่งสองแคมป์

ต้องเช็กก่อนจอง: แคมป์เป็นแบบน้ำ บก หรือผสม ระดับน้ำในเดือนที่เดินทาง กิจกรรมมโคโรทำได้หรือไม่ และเกณฑ์อายุขั้นต่ำ

โมเรมี (Moremi Game Reserve)

เขตสงวนสัตว์ป่าโมเรมีครอบคลุมส่วนตะวันออกของสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโอคาวังโก รวมถึงเกาะชีฟส์ (Chief's Island) ซึ่งเป็นเกาะใหญ่ที่สุดในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ โมเรมีถูกตั้งขึ้นในปี 1963 ตามความริเริ่มของชาวบาตาวานา (BaTawana) ในพื้นที่ ซึ่งกังวลเรื่องการล่าสัตว์มากเกินไป และได้ชื่อตามหัวหน้าเผ่าโมเรมีที่สาม มักถูกยกเป็นตัวอย่างแรก ๆ ในแอฟริกาที่ชุมชนท้องถิ่นเป็นผู้ริเริ่มตั้งเขตสงวน

โมเรมีผสมระหว่างแผ่นดินแห้งและพื้นที่น้ำ ทำให้เห็นทั้งสัตว์ใหญ่แบบทุ่งหญ้าและสัตว์น้ำในพื้นที่เดียว

สิ่งที่ควรรู้จักในโมเรมี

• ขับเองและตั้งแค้มป์ได้: ต่างจากสัมปทานส่วนตัว โมเรมีเปิดให้นักเดินทางขับรถ 4x4 เข้าไปตั้งแค้มป์ที่จุดตั้งแค้มป์ของรัฐ เช่น แซกานาซา (Xakanaxa) เธิร์ดบริดจ์ (Third Bridge) และเซาท์เกต (South Gate) แต่ต้องจองล่วงหน้า และต้องมีประสบการณ์ขับบนทรายลึกและข้ามน้ำ
• แค้มป์ไม่มีรั้ว: สิงโต ไฮยีนา และช้างเดินผ่านจุดตั้งแค้มป์ได้ นักเดินทางที่ตั้งแค้มป์เองต้องรู้กฎอย่างเคร่งครัด
• แซกานาซาและเรือ: ล่องเรือในลากูนเห็นนกกระสาและนกน้ำทำรังเป็นอาณานิคม
• หมาป่าแอฟริกาและเสือดาว: โมเรมีเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่มีรายงานการพบหมาป่าแอฟริกาบ่อย

ควรพัก 2–3 คืน ทั้งแบบลอดจ์ในเขตสงวนหรือแคมป์ในพื้นที่ติดกัน

ต้องเช็กก่อนจอง: ถ้าขับเอง จองแค้มป์และมีรถพร้อมอุปกรณ์หรือไม่ ถ้าพักลอดจ์ อยู่ในเขตสงวนหรือพื้นที่ติดกัน

โชเบ (Chobe National Park)

อุทยานแห่งชาติโชเบทางตะวันออกเฉียงเหนือเป็นอุทยานที่ขึ้นชื่อที่สุดเรื่องช้าง แนวแม่น้ำโชเบ (Chobe Riverfront) ใกล้เมืองคาซาเนในหน้าแล้งมีฝูงช้างหลายร้อยตัวเดินลงมากินน้ำและว่ายข้ามแม่น้ำ

สิ่งที่ควรรู้จักในโชเบ

• ล่องเรือแม่น้ำโชเบ: เป็นไฮไลต์ ช่วงบ่ายเรือลอยลำใกล้ฝูงช้างที่กินน้ำ ว่ายน้ำ และเล่นน้ำ พร้อมฮิปโป จระเข้ ควาย และนกจำนวนมาก มีเรือสำหรับช่างภาพโดยเฉพาะที่ติดขาตั้งแบบหมุนได้ และจำกัดจำนวนคน ภาพช้างระดับน้ำจากเรือเป็นมุมที่ถ่ายจากรถไม่ได้
• ซาวูติ (Savuti): ส่วนกลางของอุทยาน เป็นพื้นที่ที่มีชื่อเสียงเรื่องสิงโตที่ล่าช้าง และการที่ช่องน้ำซาวูติแห้งและกลับมามีน้ำเป็นวงจรที่คาดเดายาก
• ลินยันติ (Linyanti): พื้นที่สัมปทานทางตะวันตกที่ติดชายแดนนามิเบีย มีช้างหนาแน่นในหน้าแล้ง และคนน้อยมาก
• ใกล้น้ำตกวิกตอเรีย: คาซาเนห่างจากเมืองวิกตอเรียฟอลส์และลิฟวิงสโตนราวหนึ่งชั่วโมงทางรถ จึงทำทริปไปเช้าเย็นกลับได้ แต่การพักอย่างน้อย 2 คืนจะได้ทั้งเรือบ่ายและรถเช้า
• จุดที่สี่ประเทศเกือบบรรจบกัน: แม่น้ำแซมบีซีใกล้คาซุงกูลาเป็นจุดที่บอตสวานา แซมเบีย ซิมบับเว และนามิเบียอยู่ใกล้กันมาก

ต้องเช็กก่อนจอง: ที่พักอยู่ในคาซาเนหรือในอุทยาน ล่องเรือแบบทั่วไปหรือเรือสำหรับช่างภาพ และถ้าจะไปซาวูติ ใช้รถหรือเครื่องบินเล็ก

ข้อเสนอพื้นที่เพิ่มเติม

• แอ่งเกลือมักกาดิกกาดี (Makgadikgadi Pans): แอ่งเกลือขนาดใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ซากทะเลสาบโบราณ หน้าแล้งเป็นพื้นขาวที่มองไปไม่เห็นขอบ นักเดินทางนอนกลางแจ้งบนแอ่งเกลือใต้ดาว ขี่รถควอดข้ามแอ่ง และนั่งใกล้ครอบครัวเมียร์แคต (meerkat) ที่คุ้นกับคนจนบางครั้งปีนขึ้นมายืนบนตัวคน หน้าฝนมีการอพยพของม้าลายซึ่งถูกศึกษาว่าเป็นการอพยพทางบกที่ยาวที่สุดของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในแอฟริกา [ตรวจสอบ การอ้างอิง]
• นซายแพน (Nxai Pan) และต้นเบาบับของเบนส์ (Baines' Baobabs): ต้นเบาบับกลุ่มที่นักสำรวจวาดภาพไว้ในศตวรรษที่ 19 และยังยืนอยู่ในสภาพใกล้เคียงเดิม
• เขตสงวนกาลาฮารีกลาง (Central Kalahari Game Reserve): หนึ่งในเขตสงวนที่ใหญ่ที่สุดในโลก สิงโตแผงคอดำ และหน้าฝนทุ่งหญ้าเขียวมีสัตว์รวมตัวในหุบเขาเดเซปชัน (Deception Valley) พื้นที่นี้ผูกพันกับชาวซาน และมีประเด็นเรื่องการย้ายชุมชนที่นักเดินทางควรรู้
• ควายคอมมูนิตี (Khwai): พื้นที่ชุมชนระหว่างโมเรมีกับโชเบ ขับรถกลางคืนและออกนอกถนนได้ในบางส่วน ราคาเข้าถึงได้กว่าสัมปทานส่วนตัว
• เนินเขาโซดิโล (Tsodilo Hills): มรดกโลก ภาพเขียนบนหินหลายพันภาพ ชาวซานเรียกว่า "ภูเขาที่กระซิบ"

• จุดเข้า: สนามบินเมาน์ (MUB) และคาซาเน (BBK) รับเที่ยวบินจากโจฮันเนสเบิร์ก หรือเข้าทางสนามบินวิกตอเรียฟอลส์ในซิมบับเวแล้วขับข้ามแดนมาคาซาเน นักเดินทางไทยมักต่อเครื่องผ่านโจฮันเนสเบิร์ก
• เครื่องบินเล็ก: เป็นพาหนะหลักในโอคาวังโก เที่ยวบินอาจแวะหลายลานบิน และเปลี่ยนเวลาตามสภาพอากาศ
• ขับเอง: ทำได้ในโชเบ โมเรมี และแอ่งเกลือ แต่ต้องใช้ 4x4 พร้อมอุปกรณ์ ทักษะขับบนทรายลึก และการวางแผนน้ำมันกับน้ำดื่ม ควรเริ่มจากผู้ให้เช่ารถในเมาน์หรือคาซาเนที่มีประสบการณ์
• ราคาแบบรวม: แคมป์ในสัมปทานมักรวมอาหาร เครื่องดื่ม กิจกรรม ค่าธรรมเนียมอุทยาน และบางครั้งรวมซักผ้า ราคาต่อคืนสูงแต่แทบไม่มีค่าใช้จ่ายเพิ่ม
• แคมป์ไม่มีรั้ว: กลางคืนต้องให้เจ้าหน้าที่พาเดินเสมอ
• ทิป: ทิปไกด์และคนถ่อมโคโรแยกกัน พร้อมกล่องทิปรวมสำหรับพนักงานแคมป์ ควรขอแนวทางจากผู้จัด

• เลือกแคมป์ที่ลงทุนกับชุมชน: สัมปทานหลายแห่งเป็นพื้นที่ชุมชนที่ให้เช่า รายได้กลับไปสู่หมู่บ้านรอบ ๆ ควรถามผู้จัดว่ารายได้ส่งถึงชุมชนอย่างไร
• มโคโรและเกาะ: ทำตามคำแนะนำของคนถ่อเรือ เว้นระยะจากฮิปโปและช้างในน้ำ ไม่เก็บพืชหรือสัตว์
• ขับออกนอกถนน: แม้ในสัมปทานที่อนุญาต ไกด์ที่ดีจะจำกัดการขับตามสัตว์เพื่อลดการรบกวนและรักษาพื้นดิน
• ขับรถกลางคืน: ไม่ส่องไฟใส่เหยื่อระหว่างการล่า
• ชุมชนชาวซาน: เลือกโครงการที่ชุมชนเป็นเจ้าของ และเข้าใจบริบทการย้ายชุมชนออกจากกาลาฮารีกลางในอดีต
• ขยะและน้ำ: พื้นที่ห่างไกลต้องขนขยะออกทั้งหมด ใช้น้ำอย่างประหยัด